Jacob van Deventer

De man die als eerste alle steden van de Nederlanden in kaart bracht, in opdracht van de keizer en de koning. Zijn plattegronden waren militair geheim en bleven drie eeuwen ongepubliceerd. Vijfentwintig ervan hebben wij in reproductie.

Jacob van Deventer werd rond 1500–1505 geboren in Kampen en groeide op in Deventer, de stad waaraan hij zijn naam ontleent. In 1520 schreef hij zich in aan de universiteit van Leuven, waar de wiskundige Gemma Frisius de driehoeksmeting onderwees — de techniek waarmee Van Deventer als een van de eersten systematisch ging karteren. Rond 1540 werd hij keizerlijk geograaf van Karel V, na 1555 koninklijk geograaf van Filips II.

Zijn eerste grote werk waren de gewestkaarten: Brabant in 1536, de eerste gedrukte kaart van Brabant die in de Nederlanden verscheen, gevolgd door Holland (1542), Gelre, Friesland en Zeeland tot 1545. In 1558 kreeg hij van Filips II de opdracht om alle steden van de Nederlanden te karteren. In vijftien jaar tekende hij er zo’n 250, allemaal op ongeveer dezelfde schaal van 1:8.000 en met dezelfde opzet: de stad van bovenaf, met straten, muren, kerken en het omringende land.

De plattegronden waren bedoeld voor het leger en de koning, niet voor publicatie. De netversies gingen naar Madrid, waar ze nog altijd in de Biblioteca Nacional liggen (179 kaarten in drie delen; een vierde deel is verloren). De kladversies bleven in de Nederlanden en werden pas in 1859 teruggevonden: 152 stuks, nu grotendeels in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. De Middelburgse exemplaren gingen in de Tweede Wereldoorlog verloren. Hoeveel steden Van Deventer precies tekende is nog steeds onderwerp van onderzoek; het Utrechtse project Explokart komt op minstens 226.

Een deel van zijn werk werd wél bekend bij zijn leven: Braun en Hogenberg namen 48 van zijn plattegronden op in de Civitates Orbis Terrarum. In 1572 vluchtte Van Deventer naar Keulen, waar hij in 1575 overleed.

Wij hebben 25 kaarten van Van Deventer in reproductie, vrijwel allemaal plattegronden uit circa 1545: Twentse en Overijsselse steden als Almelo, Delden, Enschede, Goor, Hardenberg, Oldenzaal en Ootmarsum; Zeeuwse steden als Brouwershaven, Goes, Middelburg, Reimerswaal, Tholen, Veere en Vlissingen; en verder onder meer Brielle, Dordrecht, Gorinchem, Heusden, Leerdam en Woerden. Voor veel van deze plaatsen is dit de oudste plattegrond die bestaat — getekend vóór de Opstand, toen de meeste steden nog hun middeleeuwse ommuring hadden. Daarnaast hebben wij zijn gewestkaart van Zeeland uit 1580.

Elke kaart is een reproductie op het originele formaat, ingelijst in mahonie, wortelnoot of zwart. Klik op een kaart voor de beschrijving, de maten en de geschiedenis van het gebied.

• Jacob van Deventer op Wikipedia
• De stadsplattegronden van Jacob van Deventer — Explokart
• Alle cartografen