Nieuwe historische atlas: de Lage Landen tussen 1440 en 1559
Op 2 juli verscheen bij uitgeverij Omniboek de Historische atlas van de Lage Landen 1440-1559 van de Belgische historicus Sieg Monten. Het boek behandelt precies de eeuw waarin de gewestgrenzen ontstonden die u een eeuw later op de kaarten van Blaeu en Janssonius terugziet.
Leo Belgicus, 1583, gegraveerd door Frans Hogenberg naar Michael Aitzinger. Publiek domein.
Een woelige eeuw
De atlas begint in 1440, rond de verkiezing van Frederik III tot Rooms-koning, en eindigt in 1559, wanneer Filips II voorgoed uit de Nederlanden vertrekt. Daartussen zit een eeuw van oorlogen, opstanden, diplomatiek geschuif en gebiedsherindeling: de Bourgondische en later Habsburgse hertogen brengen de losse gewesten stap voor stap onder één gezag. Monten verdeelt dat verhaal over 448 pagina’s en zeventien speciaal voor het boek getekende kaarten.
Waarom dit voor kaartenliefhebbers uitmaakt
De indeling die u op een zeventiende-eeuwse provinciekaart ziet, is geen zeventiende-eeuwse uitvinding. Het Sticht Utrecht, het hertogdom Brabant dat dwars over de latere staatsgrens liep, de vier kwartieren van Gelre, Stad en Lande in Groningen — die eenheden waren in 1559 al oud. Blaeu en zijn tijdgenoten tekenden dus grenzen die zij zelf niet hadden bedacht en die in hun tijd deels al achterhaald waren.
Precies in het midden van deze periode, rond 1545, trekt Jacob van Deventer door de Nederlanden om de steden op te meten. Wie de politieke kaart van die jaren kent, snapt beter waarom sommige steden toen al muren en bolwerken hadden en andere niet.
Historische atlas of oude kaart?
Het woord atlas kan verwarrend zijn. Een historische atlas zoals deze bevat kaarten die vándaag getekend zijn om een situatie uit het verleden uit te leggen: overzichtelijk, met moderne kleuren en heldere legenda’s. Een oude kaart is het omgekeerde: die is in de betreffende periode zelf gemaakt, met de kennis, de fouten en de vormgeving van dat moment.
Allebei hebben ze hun waarde, en ze vullen elkaar goed aan. De zeventien kaarten van Monten laten zien hóe het zat. Een blad van Blaeu of Janssonius laat zien hoe men het in die tijd zélf zag — inclusief de gebieden waar de kaartenmaker duidelijk gokte. Wie ze naast elkaar legt, ziet precies waar de zeventiende-eeuwse voorstelling afweek van wat we nu weten.
Slotdeel van een reeks
Sieg Monten (1972) studeerde geschiedenis aan de Katholieke Universiteit Leuven en woont in Brussel. Hij schreef eerder twee delen over de vroegere middeleeuwen: 814-1256 en 1257-1439. Dit derde deel sluit de reeks af, maar is los te lezen — u hoeft de voorgangers niet in huis te hebben.
Praktisch
Sieg Monten, Historische atlas van de Lage Landen 1440-1559. Uitgeverij Omniboek, gebonden, 448 pagina’s, 15 × 22,9 cm, met zeventien kaarten. Adviesprijs € 32,99; als e-boek € 14,99. Verschenen op 2 juli 2026.
Wilt u de kaarten uit deze periode zelf zien? Kijk dan bij de categorie Nederland, waar onder meer de Leo Belgicus van Aitzinger uit 1583 staat — de kaart die de Nederlanden voor het eerst in de vorm van een klimmende leeuw afbeeldde.
Bronnen: Uitgeverij Omniboek en Studiekring Historische Cartografie.