Boekentip: Historische atlas van Zuidoost-Friesland

Bij uitgeverij Thoth verscheen de Historische atlas van Zuidoost-Friesland, met als ondertitel Het andere Friesland. Het gaat over de streek die op de klassieke Friese kaarten het minste detail krijgt: het veengebied tussen Heerenveen, de Stellingwerven en de Drentse grens.

Wie aan Friesland denkt, denkt aan zeedijken, terpen en de elf steden. Dat is ook het Friesland dat de zeventiende-eeuwse kaartenmakers het liefst tekenden: de kust, de Middelzee, de kloosters, de vaarwegen. Deze atlas kijkt bewust de andere kant op, naar het zuidoosten. Naar Heerenveen, Oranjewoud, Beetsterzwaag, Wolvega en de Stellingwerven. Geen klei maar zand, veen en heide.

De auteurs zijn Bert Looper, Meindert Schroor en Dennis Worst. Zij volgen het gebied vanaf de ijstijden, die het zandlandschap vormden waarop later het hoogveen groeide, tot en met de wederopbouw na 1950 en de opkomst van Heerenveen als sportstad.

Het interessantste hoofdstuk voor wie oude kaarten verzamelt, gaat over de turfwinning in de zestiende en zeventiende eeuw. Het hoogveen werd systematisch afgegraven en per schip naar de steden gevaren. De Friese adel verdiende daar goed aan, en dat geld is nog terug te zien in het landschap: de buitenplaatsen bij Oranjewoud, Beetsterzwaag en Wolvega staan er dankzij het veen.

Dat verklaart ook waarom u op een oude kaart van deze streek soms rechte lijnen ziet die nergens toe lijken te leiden. Dat zijn geen wegen maar vaarten: gegraven kanalen om de turf af te voeren. Wie ze kent, leest een kaart van dit gebied ineens heel anders.

De atlas besteedt ook aandacht aan de verdedigingswerken uit de Tachtigjarige Oorlog. Het veengebied was moeilijk begaanbaar en juist daarom strategisch: wie de smalle zandruggen bezette, controleerde de doorgang naar Friesland. Op verschillende kaarten uit die periode duiken de schansen op als kleine, geometrische stervormen langs de oostrand.

Een aardig voorbeeld van wat het veen met de kaart deed, is Heerenveen zelf. De plaats ontstond pas rond 1551, toen drie ondernemers — Pieter van Dekema, Kuik en Foits — het veen in de omgeving opkochten. In 1556 groeven zij de Heeresloot, later gevolgd door de Schoterlandse Compagnonsvaart, met daarop haaks de smalle wijken om het veen te ontwateren en de turf per schip af te voeren.

Op het kruispunt van die vaarten groeide in de zeventiende eeuw een markt- en handelsplaats. Bestuurlijk bleef het echter een merkwaardig geval: Heerenveen lag verdeeld over drié grietenijen tegelijk. Ten zuiden van de Veenscheiding lag Schoterland, ten oosten Aengwirden en ten westen Haskerland. Pas in 1934 werden die tot één gemeente samengevoegd.

Dat verklaart iets wat op oude kaarten verwarrend kan zijn: zoekt u Heerenveen op een zeventiende-eeuwse grietenijkaart, dan vindt u het niet als zelfstandige plaats met een eigen blad. Het staat aan de rand van drie verschillende kaarten, telkens net half in beeld.

De atlas bevat 150 kleurenillustraties, waaronder veel historisch kaartmateriaal. Dat maakt hem bruikbaar naast de kaarten uit onze eigen collectie. In de categorie Friesland staan onder meer zeven grietenijkaarten uit 1664 — een detailniveau dat de rest van Nederland pas met de gemeenteatlas van Kuyper in 1867 kreeg. Wie zo een kaart aan de muur heeft en wil weten waaróm zijn streek er zo uitziet, vindt in deze atlas de uitleg.

Bert Looper, Meindert Schroor en Dennis Worst, Historische atlas van Zuidoost-Friesland. Het andere Friesland. Uitgeverij Thoth, gebonden, 80 pagina’s, 24,5 × 33 cm, 150 illustraties in kleur. ISBN 978 90 6868 883 2. Adviesprijs € 31,95.

Bron: Uitgeverij Thoth en Studiekring Historische Cartografie.