Abraham Ortelius

De Antwerpenaar die in 1570 de eerste moderne atlas maakte: alle kaarten op één formaat, in één band, met bronvermelding. Twaalf van zijn kaarten hebben wij in reproductie, van Holland tot de Grote Oceaan.

Abraham Ortelius (1527–1598) werd geboren in Antwerpen, toen de rijkste handelsstad van Europa. Hij begon als inkleurder van kaarten en handelaar in boeken, munten en oudheden. Op 20 mei 1570 verscheen zijn Theatrum Orbis Terrarum, gedrukt door Gilles Coppens van Diest: 53 kaarten op hetzelfde formaat, in één band, met op de achterzijde een beschrijving van elk gebied. Dat was nieuw. Eerdere kaartenboeken waren losse verzamelingen; Ortelius maakte er een samenhangend geheel van, en daarom geldt het Theatrum als de eerste moderne atlas.

Bijzonder was ook zijn Catalogus Auctorum: een lijst van de 33 cartografen wier werk hij had gebruikt, later uitgegroeid tot 87 namen. Bronvermelding was in de zestiende eeuw allesbehalve vanzelfsprekend. Het boek werd een enorm succes: vóór zijn dood in 1598 verschenen 25 edities, en tot circa 1612 in totaal 31 edities met uiteindelijk 167 kaarten, in zeven talen. In 1575 benoemde Filips II hem tot koninklijk geograaf.

Ortelius ontmoette Gerard Mercator in 1554 op de boekenbeurs van Frankfurt, en in 1560 reisden de twee samen door Trier, Lotharingen en Poitiers. Het woord ‘atlas’ voor een kaartenboek is overigens niet van Ortelius maar van Mercator, die het in 1595 voor het eerst gebruikte. Ortelius was ook een van de eersten die opmerkte dat de kustlijnen van Amerika, Europa en Afrika in elkaar lijken te passen; hij vermoedde dat de continenten “door aardbevingen en overstromingen uiteengescheurd” waren — drie en een halve eeuw vóór de theorie van de continentendrift.

Wij hebben twaalf kaarten van Ortelius in reproductie, uit edities tussen 1570 en 1616: de kaart van Holland uit de allereerste editie van 1570 en een latere uit 1584, Zeeland (1598), Belgii Veteris — de Lage Landen in de Romeinse tijd (1594), Europa (1572), Italië (1573), Denemarken en Zuid-Zweden (1574), Afrika (1570), Amerika (1598), China (1616) en de beroemde kaart van de Grote Oceaan, Maris Pacifici (1589), die geldt als de eerste gedrukte kaart die speciaal aan de Stille Oceaan is gewijd.

Elke kaart is een reproductie op het originele formaat, ingelijst in mahonie, wortelnoot of zwart. Klik op een kaart voor de beschrijving, de maten en de geschiedenis van het gebied.

• Abraham Ortelius op Wikipedia
• Theatrum Orbis Terrarum op Wikipedia
• Alle cartografen