Jacob Kuyper

Geen zeventiende-eeuwse meester, maar een belastingambtenaar met een missie: elke Nederlandse gemeente op één kaartje, met oppervlakte en inwonertal. Tweeëndertig van zijn Twentse en andere gemeentekaarten hebben wij in reproductie.

Jacob Kuyper (Rotterdam, 17 september 1821 – Den Haag, 3 februari 1908) was van huis uit geen cartograaf. Vanaf 1846 werkte hij als controleur en ontvanger der belastingen, grotendeels in Amsterdam. Daarnaast was hij een gedreven geograaf; in 1873 was hij medeoprichter van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap.

Zijn bekendste werk is de Gemeente-atlas van Nederland, naar officieele bronnen bewerkt, uitgegeven door Hugo Suringar in Leeuwarden. Tussen 1865 en 1868 bracht Kuyper elke gemeente van Nederland in kaart: ruim 1.200 kaartjes van ongeveer 16 bij 19 centimeter, per provincie in een eigen deel en alfabetisch geordend, met de gemeentegrenzen ingekleurd. Onder elk kaartje staan de oppervlakte en het aantal inwoners volgens de volkstelling van 1859. De schaal wisselt per gemeente, van 1:37.500 tot 1:100.000, zodat elke gemeente op hetzelfde blad past.

De kaartjes waren ook los te koop, voor tien cent per stuk; de complete atlas kostte zo’n zeventig gulden. Kuyper werkte met gegevens die hij bij de gemeenten zelf opvroeg — en ergerde zich mateloos aan een burgemeester die vijftien gulden vroeg voor het verstrekken van inlichtingen. Op het jaartal was hij principieel: “Het jaartal is een ijkteken, dat op zulke blaadjes als de gemeente-atlas ternauwernood mag ontbreken.” Juist daardoor zijn de Kuyperkaartjes vandaag zo waardevol: ze tonen Nederland precies op het moment vóór de grote industrialisatie, met de spoorlijnen en kanalen van toen en de dorpen die later zijn opgegaan in grotere gemeenten.

Wij hebben 32 Kuyperkaarten in reproductie, met een duidelijk zwaartepunt in Twente en Overijssel — onze eigen streek: Almelo en Ambt Almelo, Borne, Delden en Ambt Delden, Denekamp, Enschede en Lonneker, Goor, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Losser, Markelo, Ommen, Ootmarsum, Tubbergen, Vriezenveen, Weerselo en Zwolle. Daarnaast onder meer Amersfoort, Apeldoorn, Giethoorn, Grave, Terneuzen, Vlijmen, Voorburg en Zoeterwoude. De kaartjes zijn klein van formaat, maar ingelijst met dubbel passe-partout zijn het intieme, gedetailleerde portretten van een gemeente rond 1867. Zoekt u uw eigen gemeente? Wij zoeken hem graag voor u op.

Elke kaart is een reproductie op het originele formaat, ingelijst in mahonie, wortelnoot of zwart. Klik op een kaart voor de beschrijving, de maten en de geschiedenis van het gebied.

• Jacob Kuyper op Wikipedia
• Kees Floor over de Gemeente-atlas (pdf)
• Alle cartografen