Leg de Blaeu-kaart van uw stad over de kaart van nu

De Universiteitsbibliotheek Utrecht liet 847 kaarten uit Joan Blaeus Atlas Maior en Toonneel der Steden georefereren. Ze zijn gratis te bekijken via Old Maps Online, en u kunt ze als doorzichtige laag over een moderne kaart schuiven. Voor wie een Blaeu aan de muur heeft, is dat een verrassende manier om er nog eens naar te kijken.

Een scan van een oude kaart is om te beginnen niet meer dan een plaatje. De computer weet niet waar op aarde die afbeelding hoort. Bij georefereren lost u dat op door herkenbare punten aan te wijzen: een kerktoren, een riviermonding, een stadspoort, een kruispunt dat er nu nog is. Elk punt op de oude kaart wordt gekoppeld aan hetzelfde punt op een moderne kaart.

Met genoeg van die koppelingen kan software de scan draaien, schuiven en oprekken tot hij op zijn plek valt. Daarna kunt u de oude kaart als halfdoorzichtige laag over de moderne leggen en met een schuifje heen en weer gaan tussen toen en nu. Alle vervorming van de oude kaart blijft zichtbaar — en dat is juist het interessante.

Het project omvat kaarten uit twee uitgaven van Joan Blaeu. De grootste bijdrage komt uit de Atlas Maior, tussen 1662 en 1672 in Amsterdam verschenen en met recht het grootste en duurste boek van de zeventiende eeuw genoemd: naast de kaarten telt het zo’n 3.000 pagina’s tekst. Daaruit zijn 594 kaarten opgenomen.

Daarnaast komt materiaal uit het Toonneel der Steden, Blaeus stedenboek met de plattegronden van de Nederlandse steden. Over dat werk schreven wij eerder een uitgebreide achtergrondpagina: De stedenatlas van Blaeu uit 1649.

Het georefereren zelf is niet door een machine gedaan maar met crowdsourcing: vrijwilligers wezen kaart voor kaart de herkenningspunten aan. Dat is werk waar mensenogen nog altijd beter in zijn dan software, omdat u moet herkennen dát een bocht in een rivier dezelfde bocht is, ook als de kaartenmaker hem vier eeuwen geleden een slag te ruim tekende. De Utrechtse bibliotheek zette het project op via de Georeferencer-toepassing en heeft er inmiddels vervolgprojecten met andere delen van de kaartencollectie aan vastgeknoopt.

Ga naar oldmapsonline.org en zoek op de term Blaeu. U kunt ook eerst inzoomen op een plaats en dan filteren op periode; de kaarten die het gebied bedekken verschijnen dan vanzelf in de resultaten. Wie een gratis account aanmaakt, kan de scans in hoge resolutie downloaden en ze in GIS-software zoals ArcGIS gebruiken.

Vier eeuwen verschil, en dat valt in Nederland vooral op bij water. Meren die zijn drooggemalen, een Zuiderzee die geen Zuiderzee meer is, rivierlopen die zijn verlegd, en stadswallen die tegenwoordig singels of een rondweg zijn. Op stadsplattegronden is het aardigst om te kijken hoever de bebouwing réikte: waar Blaeu nog akkers tekende, ligt nu vaak een woonwijk uit de jaren zestig.

Zoekt u de kaart die bij uw eigen exemplaar hoort, kijk dan ook eens op onze pagina over de firma Blaeu voor de achtergrond bij de verschillende uitgaven en jaartallen.

Bronnen: Universiteitsbibliotheek Utrecht en Old Maps Online.