De stedenatlas van Blaeu uit 1649
In 1649 verscheen bij Joan Blaeu in Amsterdam het Toonneel der Steden, een stedenboek waarin de Nederlanden stad voor stad werden vastgelegd. Een flink deel van onze collectie komt daaruit.
Wat het Toonneel der Steden is
Joan Blaeu wilde, in zijn eigen woorden, een schouwtoneel bouwen waarop de afbeeldingen en beschrijvingen van de steden van de aarde te zien zouden zijn. Hij begon bij de Nederlanden, omdat hij die het beste kende en omdat ze net het toneel waren geweest van de Tachtigjarige Oorlog — in zijn ogen het dapperste schouwspel dat de wereld te bieden had.
De eerste uitgave verscheen in 1649, in het Latijn; een Nederlandstalige editie volgde omstreeks 1652. Het werk bestond uit twee delen: één over de steden onder de Staten-Generaal en één over de steden die onder de Spaanse koning bleven. Samen ruim tweehonderd plattegronden. Van de geplande vervolgdelen over Italië, Spanje, Frankrijk, Engeland en Scandinavië is alleen het Italiaanse stedenboek er gekomen, in 1663.
Waarom er Belgische en Franse steden tussen staan
Dat tweede deel is de reden dat u bij ons Antwerpen, Gent, Brugge en Ieper aantreft naast Alkmaar en Zaltbommel. De grens van 1649 liep anders dan die van nu: tot de Nederlanden van de Spaanse koning behoorden ook steden die tegenwoordig in Frankrijk liggen — Rijsel, Atrecht, Duinkerken, Grevelingen, Valenciennes — en Luxemburg.
Aan de plattegronden is te zien dat het oorlogsjaren waren. De vestingwerken zijn vaak met meer zorg getekend dan de huizen erbinnen, en van verschillende steden bestaan bladen die een belegering weergeven, zoals Zaltbommel in 1599 en Lingen in 1597 en 1605.
Hoe de bladen gemaakt zijn
De plattegronden zijn kopergravures: de lijnen werden met een burijn in een koperen plaat gestoken, waarna het blad op een handpers werd gedrukt. Op veel bladen kijkt u schuin van boven op de stad, zodat straten, kerken en poorten tegelijk herkenbaar blijven — een vogelvluchtbeeld, geen luchtfoto.
Van de pers kwamen ze zwart-wit. Wie een ingekleurd exemplaar wilde, betaalde extra voor het werk van een afzetter, die de kleuren met de hand aanbracht. Hoe dat werkte, staat uitgebreider op Drukproces en materiaal.
De plaatsen waarvan wij een kaart uit 1649 hebben
Per provincie, met een link naar alle kaarten van die plaats in onze winkel.
Groningen
Bourtange · Delfzijl · Groningen
Friesland
Bolsward · Dokkum · Franeker · Harlingen · Hindelopen · IJlst · Leeuwarden · Sloten · Sneek · Stavoren · Workum
Drenthe
Coevorden
Overijssel
Blokzijl · Deventer · Hasselt · Kampen · Oldenzaal · Steenwijk · Twente
Gelderland
Arnhem · Asperen · Bredevoort · Culemborg · Doesburg · Elburg · Groenlo · Harderwijk · Nijmegen · Tiel · Wageningen · Zaltbommel
Utrecht
Amersfoort · IJsselstein · Montfoort · Oudewater · Utrecht · Vianen · Wijk bij Duurstede · Woerden
Noord-Holland
Alkmaar · Amsterdam · Beverwijk · Edam · Enkhuizen · Haarlem · Hoorn · Medemblik · Monnikendam · Muiden · Naarden · Purmerend · Schagen · Weesp
Zuid-Holland
Brielle · Delfshaven · Delft · Den Haag · Dordrecht · Goeree · Gorinchem · Gouda · Leerdam · Leiden · Rotterdam · Schiedam · Schoonhoven · sGravenzande · Vlaardingen
Zeeland
Arnemuiden · Axel · Goes · Hulst · Middelburg · Sas van Gent · Sluis · Terneuzen · Tholen · Veere · Vlissingen
Noord-Brabant
Bergen op Zoom · Breda · Den Bosch · Geertruidenberg · Grave · Helmond · Heusden · Klundert · Ravenstein · Steenbergen · Willemstad · Woudrichem
Limburg
Gennep · Maastricht · Roermond · Stevensweert · Venlo
Uit de Zuidelijke Nederlanden
België
Antwerpen · Brugge · Brussel Bruxelles · Dendermonde · Doornik (Tornacum) · Gent · Ieper · Kortrijk · Leuven · Limburg · Luik · Mechelen · Mons (Bergen) · Namen · Nieuwpoort · Oostende · Veurne
Noord-Frankrijk
overige steden
Duitse grensplaatsen
Aachen · Lingen · overige steden
Luxemburg
Luxemburg stad
Niet elke kaart uit 1649 is een stadsplattegrond
Blaeu bracht in hetzelfde jaar ook gewone landkaarten uit, uit zijn wereldatlas. Ook die staan bij ons in de winkel met het jaartal 1649: een wereldkaart, Europa, Amerika, Chili, Japan en Korea, Cyprus, Silezië en Westfalen. Die horen niet bij het stedenboek, maar bij Blaeu’s atlassen van de wereld.
Wie meer wil weten over de familie achter deze kaarten, leest verder op de pagina over Willem en Joan Blaeu.